විෂය පථය සහ ක්‍රමවේදය: මෙම සමීක්ෂණයට කී හැකි දේ සහ කී නොහැකි දේ
ජනප්‍රිය ලේඛනවල බුදුදහම බොහෝ විට විද්‍යාව සමඟ අසාමාන්‍ය ලෙස අනුකූල බවක් ලෙසත්, සමහර විට මනස පිළිබඳ විද්‍යාවක් ලෙසත් විස්තර කෙරේ. මෙම ලිපිය එම තර්කය ස්ථිර වූ කරුණක් ලෙස නොසලකා, තෝරාගත් මූලාශ්‍ර හරහා එය ඇගයීමට ලක් කරයි. බෞද්ධ සම්ප්‍රදායන් ග්‍රන්ථවලින්, ආයතනවලින් සහ අත්දැකීම් පාදක තර්ක සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කරන ආකාරවලින් එකිනෙකාට වෙනස් වේ. සමහර මූලාශ්‍ර විද්‍යා අධ්‍යාපනයේ හෝ පොදු සංවාදවල සහයෝගීතාව ලේඛනගත කරයි; අනෙක් ඒවා නූතන පර්යේෂණ සාකච්ඡා නොකරමින් ධර්මය පැහැදිලි කරයි. මෙම දීර්ඝ ලිපිය ප්‍රධාන බෞද්ධ සම්ප්‍රදායන් සහ විද්‍යාව අතර තෝරාගත්, ලේඛනගත වූ හමුවීම් පරීක්ෂා කරන අතර, මෙහි සමාලෝචනය කරන ලද මූලාශ්‍ර වඩා පුළුල් ස්ථාවරයක් ස්ථාපිත නොකරන ස්ථාන සටහන් කරයි.
පහත සමීක්ෂණය රඳා පවතින්නේ තහවුරු කළ හැකි ප්‍රාථමික හෝ ආයතනික මූලාශ්‍ර මත පමණි: සූත්‍ර පරිවර්තන, නිල පාසල් පිටු, විශ්වවිද්‍යාල පාඨමාලා විස්තර, සහ හඳුනාගත හැකි නායකයන්ගේ ප්‍රකාශ. මෙහි සමාලෝචනය කරන ලද මූලාශ්‍ර විද්‍යාව පිළිබඳ සම්ප්‍රදාය-ව්‍යාප්ත ස්ථාවරයක් ස්ථාපිත නොකරන තැනක, මෙම ලිපිය අනුමාන නොකර එසේ බව පවසයි. සීමා දෙකක් පුරාම දැකිය හැකි ලෙස තබා ඇත: වැඩසටහනකට සහභාගි වීම නිල ධාර්මික ස්ථාවරයක් නොවේ, එමෙන්ම භාවනාව පිළිබඳ විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනය පුනර්භවය හෝ කර්මය පිළිබඳ පරීක්ෂණයක් ද නොවේ. කුමන තර්ක ලේඛනගත වී ඇත්ද, කුමන ඒවා යුක්තිසහගත අර්ථකථනද, කුමන ඒවා වාර්තාවෙන් සරලවම නොපවතීද යන්න දැනගැනීමට පාඨකයන්ට සුදුසු ය.
ථේරවාදය: කාලාම සූත්‍රය සහ එහි වැරදි අර්ථකථන
මෙම සාකච්ඡාවල බොහෝ විට උද්ධෘත කරනු ලබන කොටස කාලාම සූත්‍රය වන අතර, එහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේ කාලාමවරුන්ට උපදෙස් දෙන්නේ උපදේශන පිළිගැනීම සම්ප්‍රදාය, ග්‍රන්ථ, ආරංචි කතා, හෝ ගුරුවරයෙකුගේ අධිකාරිය මත පමණක් නොව, ඒවා අත්දැකීමෙන් පරීක්ෂා කර ඒවායේ ප්‍රතිඵල නිරීක්ෂණය කරන ලෙසිනි [1]. ජනප්‍රිය නැවත කථනවල සමහර විට මෙය නූතන විද්‍යාත්මක ක්‍රමවේදය සඳහා පැරණි අනුමැතියක් ලෙස ඉදිරිපත් කෙරේ. එය එසේ නොවේ. මෙම සූත්‍රය අදාළ වන්නේ පුද්ගලයෙකු හැසිරීම සහ ආධ්‍යාත්මික පුහුණුව පිළිබඳ තර්ක ඇගයිය යුතු ආකාරයට වන අතර, එහි පරීක්ෂණය පර්යේෂණාත්මක නොව පුද්ගලික සහ සදාචාරාත්මක ය. එය රසායනාගාර ප්‍රඥප්තියක් ලෙස සැලකීම ග්‍රන්ථය වැරදියට කියවීමකි.
කාලාම සූත්‍රය පිළිබඳ භික්ඛු බෝධිගේ සන්දර්භාත්මක විශ්ලේෂණය සමාන කරුණක් ඉදිරිපත් කරයි: එම දේශනය එකිනෙකාට තරඟ කරන ගුරුවරුන් අතර සිරවී සිටින නිශ්චිත ප්‍රේක්ෂක පිරිසක් අමතන අතර, එහි උපදෙස් බෞද්ධ පුහුණු රාමුව තුළ ක්‍රියාත්මක වන නමුත් එයින් පිටත නොවේ [2]. ඒ අතර, ථේරවාද ලෝකයේ විද්‍යාව සමඟ ආයතනික සම්බන්ධතාව සැබෑ නමුත් නිශ්චිත ය. මහාචුලලොංකොන්රාජවිද්‍යාලය විශ්වවිද්‍යාලයේ ජාත්‍යන්තර බෞද්ධ අධ්‍යයන විද්‍යාලය (International Buddhist Studies College) සිය පශ්චාත් උපාධි පාඨමාලාවේ බුදුදහම සහ නූතන විද්‍යාව අනිවාර්ය විෂයයක් ලෙස ලැයිස්තුගත කරයි [3], එහි ආචාර්ය උපාධි පාඨමාලාවට බෞද්ධ ඒකාබද්ධභාවය සහ නූතන විද්‍යාව පිළිබඳ සම්මන්ත්‍රණයක් ද ඇතුළත් ය [4]. එය එක් ආයතනයක පාඨමාලා සැලසුම්කරණයකි — උනන්දුවේ සාක්ෂියකි, සෑම ථේරවාද ප්‍රජාවකම ස්ථාවරයක් නොවේ.
ටිබෙට් සම්ප්‍රදායන්: භික්ෂූ අධ්‍යාපනයේ විද්‍යාව
බෞද්ධ අධ්‍යාපනය සහ නූතන විද්‍යාව අතර හොඳින් ලේඛනගත වූ පාලමක් වන්නේ එමරි-ටිබෙට් විද්‍යා මුලපිරීමයි (Emory-Tibet Science Initiative). එහි දළ විශ්ලේෂණය විස්තර කරන්නේ ප්‍රධාන ටිබෙට් පාසල් හතරම — ගෙලුක්, සාක්‍ය, නින්ග්මා (Nyingma) සහ කග්‍යු — පුරා ටිබෙට් බෞද්ධ ආයතන සමඟ, මුලපිරීම වෙනම ලැයිස්තුගත කරන බොන් (Bön) සමඟ ද සංවර්ධනය කරන ලද වැඩසටහනකි. මෙම මුලපිරීම 2008 සිට 2013 දක්වා නියැදි අදියරක් පවත්වාගෙන ගිය අතර, නූතන විද්‍යා අධ්‍යාපනය භික්ෂූ පරිසරයන්ට ගෙන ආවේ ය [5]. මෙම වැඩසටහන විද්‍යා අධ්‍යාපනයේ සහභාගිත්වය ලේඛනගත කරයි. එය තනිවම, විද්‍යාත්මක න්‍යායක් පිළිබඳ එක් එක් පාසලේ නිල ධාර්මික ස්ථාවරය ස්ථාපිත නොකරයි.
දලයි ලාමා තුමා පුද්ගලික ස්ථාවරයක් අසාමාන්‍ය පැහැදිලි බවකින් ප්‍රකාශ කර ඇත: පුරාණ ඉන්දියානු ග්‍රන්ථවලින් උරුම වූ බෞද්ධ විශ්වවිද්‍යාත්මක තර්ක අත්දැකීම් පාදක සොයාගැනීම්වලින් ප්‍රතිවිරුද්ධ වන තැනක, බෞද්ධ දෘෂ්ටිය සංශෝධනය කළ යුතු බව උන්වහන්සේ සලකන අතර, පුහුණුවේ අත්දැකීම් පාදක අංශ දාර්ශනික සහ අධිභෞතික උපකල්පනවලින් වෙන්කර හඳුනාගනී [6]. අවවාද දෙකක් අදාළ වේ. මෙය එක් නායකයෙකුගේ ප්‍රකාශිත ස්ථාවරයකි — බලපෑම් සහගත නමුත් සෑම ටිබෙට් පරම්පරාවකටම බැඳීමක් නොවේ. මෙම ලිපිය එම ප්‍රකාශය පුනර්භවය හෝ කර්මය පිළිබඳ අත්දැකීම් පාදක පරීක්ෂණයක් ලෙස නොසලකයි. කවුරු කුමක් කීවේ ද යන්න පිළිබඳ නිරවද්‍යතාව වෙන ඕනෑම තැනකට වඩා මෙහිදී වැදගත් ය.
සෙන්: ලේඛනගත සංවාද, ලේඛනගත නොවූ ධර්මයන්
ලේඛනගත වූ උදාහරණ දෙකක් පාසල්-ව්‍යාප්ත ප්‍රකාශවලින් නොව නිශ්චිත සෙන් ප්‍රජාවන්ගෙන් ලැබේ. උපාය සෙන් මධ්‍යස්ථානය (Upaya Zen Center) සෙන් බ්‍රේන් (Zen Brain) ලෙස හැඳින්වෙන දීර්ඝකාලීන විද්‍යාත්මක සංවාදයක් පැවැත්වූ අතර, පසුව එය වරෙලා සිම්පෝසියම් (Varela Symposium) ලෙස දිගටම පැවැත්වුණි — ධ්‍යානවේදීන් සහ පර්යේෂකයන් අඛණ්ඩ කතාබහකට ගෙන එමින් [7]. වෙනම වශයෙන්, ප්ලම් ගම්මානය (Plum Village) හාවර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලයේ තික් නාට් හාන් මහිමයේ නමින් පොදු සෞඛ්‍යයේ සිහිකල්පනාව සඳහා මධ්‍යස්ථානයක් විවෘත කිරීම වාර්තා කරයි [8] — මෙම සම්ප්‍රදායේ මුල් ඇති සිහිකල්පනා භාවිතයන් ශාස්ත්‍රීය පොදු-සෞඛ්‍ය පරිසරයන්ට ඇතුළු වූ ආකාරය පිළිබිඹු කරමිනි. මේවා හඳුනාගත හැකි මුලපිරීම් සහ වාර්තා වන අතර, සෑම සෙන් පරම්පරාවකම ප්‍රකාශයන් නොවේ. ඒවායේ ප්‍රකාශිත විද්‍යාත්මක උනන්දුව අදාළ වන්නේ සිහිකල්පනාවට හෝ ධ්‍යාන පුහුණුවට ය; බෞද්ධ අධිභෞතික තර්ක කිසිදු මූලාශ්‍රයක් තහවුරු නොකරයි.
මෙම නම් කළ මුලපිරීම්වලින් ඔබ්බට, වාර්තාව ඉතා ඉක්මනින් දුර්වල වේ. තෝරාගත් මූලාශ්‍ර ජපානයේ සෝතෝ හෝ රින්සයි, චීන චාන්, හෝ කොරියානු සොන් සඳහා සම්ප්‍රදාය-ව්‍යාප්ත ස්ථාවරයක් ස්ථාපිත නොකරයි. එම නොපැවතීම අනුමානයෙන් පිරවිය යුතු නොවේ. තනි සෙන් ගුරුවරුන් විද්‍යාව ගැන නිතර ලියන අතර, රසායනාගාර සෙන් භාවනාව අධ්‍යයනය කරයි, නමුත් ගුරුවරයෙකුගේ පොතක් හෝ ස්නායුවිද්‍යා පර්යේෂණ පත්‍රිකාවක් පරම්පරා ස්ථාවරයක් නොවේ. අවංක සාරාංශය නම්, සෙන් සම්ප්‍රදායේ විද්‍යාව සමඟ ඇති සම්බන්ධතාවය වැඩසටහන් සහ සංවාදවලින් පෙනී යන නමුත්, එහි විධිමත් ආයතනික ස්ථාවරය, එවැන්නක් තිබේ නම්, මෙහි ලේඛනගත වී නොමැති බවයි.
ශුද්ධ භූමිය (Pure Land): වෙනත් තැනකට අවධාරණය කළ වාර්තාවක්
ශුද්ධ භූමි සම්ප්‍රදායන් පොදු වාර්තාව කෙතරම් අසමාන විය හැකි ද යන්න නිදසුන් කරයි. ජෝදෝ ෂින්ෂූ හොංවන්ජි-හා (Jodo Shinshu Hongwanji-ha) සංස්ථාව අමිද බුදුන්, නෙම්බුත්සු (nembutsu), සහ ෂින්රාන්ගේ සම්ප්‍රදායේ කේන්ද්‍රයේ ඇති භාරදෙන හද පැහැදිලි කරන නිල ඉංග්‍රීසි-භාෂා ඉදිරිපත් කිරීමේ ද්‍රව්‍ය ප්‍රකාශයට පත් කරයි [9]. එම පිටු ධාර්මික විස්තර වේ; ඒවායේ විද්‍යාව පිළිබඳ පාසල්-ව්‍යාප්ත ස්ථාවරයක් නොමැති අතර, ඒවායේ නිහඬභාවයෙන් එවැන්නක් අනුමාන නොකළ යුතු ය. එම පිටුව හොංවන්ජි-හා ඉගැන්වීම පිළිබඳ විස්තරයකට සහාය වන නමුත් සියලු ශුද්ධ භූමි බෞද්ධයන්ගේ ප්‍රමුඛතා පිළිබඳ නිගමනයකට නොවේ. මෙම නිශ්චිත පිටුවේ විද්‍යා ප්‍රතිපත්තියක් සොයන පාඨකයෙකුට එවැන්නක් හමු නොවනු ඇත.
හෝනෙන් දක්වා සම්භවය ඉදිරිපත් කරන වෙනම පරම්පරාව වන ජෝදෝ-ෂූ (Jodo-shu) ද, ආරම්භකයාගේ ජීවිතයට සහ ඉගැන්වීමට කැප වූ නිල පිටු පවත්වාගෙන යයි [10]. නැවතත්, එම ද්‍රව්‍ය චරිතාපදාන සහ ධාර්මික වන අතර, විද්‍යාව පිළිබඳ සාමාන්‍ය ප්‍රකාශයක් ඉදිරිපත් නොකරයි. චරිතාපදාන පිටුවක එම නොපැවතීම විද්‍යාව කෙරෙහි සතුරුකමක් හෝ උදාසීනභාවයක් ලෙස සැලකිය නොහැක. එබැවින් මෙම නිල පිටු දෙක ජෝදෝ-ෂූ සහ ජෝදෝ ෂින්ෂූ අතර වෙනසට සහාය වන අතර ඒවායේ ඉගැන්වීම් හෝ ඉතිහාසය විස්තර කරයි. විද්‍යාව කෙරෙහි ශුද්ධ භූමි බුදුදහමේ ස්ථාවරය පිළිබඳ ඕනෑම පුළුල් තර්කයක් පැමිණිය යුත්තේ මෙම නිල පිටුවලින් ඔබ්බට ඇති මූලාශ්‍රවලිනි — මෙම ලිපිය එවැනි තර්කයක් ඉදිරිපත් නොකරයි.
නිචිරෙන්: සාධකයේ භාෂාව, වෙනස්ව භාවිත වූ
නිචිරෙන් සම්ප්‍රදායන් වෙනම විශ්ලේෂණාත්මක ගැටලුවක් මතු කරයි: අත්දැකීම් පාදක ලෙස ශබ්ද වන නමුත් ආගමික වශයෙන් ක්‍රියා කරන අභ්‍යන්තර නිර්ණායක. සෝකා ගක්කයි (Soka Gakkai) අධ්‍යයන ද්‍රව්‍ය බෞද්ධ ඉගැන්වීම ඇගයීම සඳහා සාධක තුනක් විස්තර කරයි — ලේඛන සාධකය, න්‍යායාත්මක සාධකය සහ තාත්ත්වික සාධකය; අවසානයේ අර්ථය නම් පුහුණුව තනි ජීවිතවලින් සහ සමාජයෙන් නිරීක්ෂණය කළ හැකි ප්‍රතිඵල උපදවිය යුතු බවයි [11]. මෙම රාමුව පුහුණුකරුවන්ට සාක්ෂි සොයා බැලීමට ආරාධනා කරයි, නමුත් විස්තර කරන සාක්ෂි ආගමික සහ ප්‍රායෝගික වන අතර පර්යේෂණාත්මක ක්‍රමවේදයක් නොවේ. මෙම සන්දර්භයේ තාත්ත්වික සාධකය සායනික අත්හදා බැලීමක් නොවේ, සගයන්ගේ සමාලෝචනයක් නොවේ, මිනුම් ක්‍රමවේදයක් ද නොවේ. එය ඇදහිල්ලට අභ්‍යන්තර නිර්ණායකයක් වන අතර, එය විද්‍යාවක් ලෙස කියවීම එය සැබවින්ම පවසන දේ සපයාලයි.
එක් සංවිධානයකින් සාමාන්‍යකරණය නොකිරීම ද එසේම වැදගත් ය. සෝකා ගක්කයි නිචිරෙන් ක්ෂේත්‍රය තුළ ඇති විශාල ගිහි ව්‍යාපාරයක් වන අතර, එහි ප්‍රකාශිත අධ්‍යයන ද්‍රව්‍ය එහිම රාමුකරණය නියෝජනය කරයි; ඒවා සෑම නිචිරෙන් පාසලක් හෝ විහාරස්ථාන පරම්පරාවක් වෙනුවෙන් කතා නොකරයි. මෙම ලිපිය සඳහා විද්‍යාව පිළිබඳ තහවුරු කළ පාසල්-ව්‍යාප්ත නිචිරෙන් ස්ථාවරයක් හඳුනාගත නොහැකි විය. සාධක තුනෙන් පෙන්නුම් කරන්නේ සාධකයේ භාෂාව විද්‍යාත්මක භාවිතයෙන් වෙනස් අර්ථ සමඟ ආගමික සම්ප්‍රදායන් තුළ සංසරණය වන බවයි. එම වෙනස හඳුනාගැනීම පැති දෙකම ආරක්ෂා කරයි: ඇදහිල්ල සත්‍යාපනය කිරීමට විද්‍යාව බඳවාගැනෙන්නේ නැත, ඇදහිල්ල අසාර්ථක විද්‍යාවක් ලෙස හාස්‍යමය ලෙස නොනිරූපණය කෙරේ.
ටෙන්ඩයි සහ ෂින්ගොන්: ධාර්මික පිටු, සාක්ෂි හිඟයන්
චීන ටියන්ටයි සම්ප්‍රදායෙන් පැවත එන ජපන් පාසල වන ටෙන්ඩයි (Tendai), පද්ම සූත්‍රය සමඟ සම්බන්ධ ඉගැන්වීම් ඇතුළුව එහි ධර්මය ඉදිරිපත් කරන නිල ඉංග්‍රීසි පිටු පවත්වාගෙන යයි [12]. මෙම ද්‍රව්‍ය ධාර්මික සහ ඓතිහාසික ය. මෙහි සමාලෝචනය කරන ලද පිටුව නූතන විද්‍යාව සම්බන්ධයෙන් කතා නොකරයි. තනි ටෙන්ඩයි විද්වතුන් විද්‍යාව ගැන කුමක් සිතුවත්, මෙම මූලාශ්‍රය පාසල්-ව්‍යාප්ත ස්ථාවරයක් ස්ථාපිත නොකරයි.
ෂින්ගොන් (Shingon) සඳහා, ලබාගත හැකි මූලාශ්‍ර පදනම තවත් දුර්වල ය. පරීක්ෂා කළ වේලාවේ එම නිකායේ නිල දළ විශ්ලේෂණ පිටුවට ප්‍රවේශ වීමට නොහැකි වූ බැවින්, එහි අන්තර්ගතය පිළිබඳ කිසිදු තර්කයක් මෙහි ඉදිරිපත් නොකෙරේ, එයට නිශ්චිත කිසිවක් ආරෝපණය නොකළ යුතු ය. මෙය සරලව පැවසීම වටී, මන්ද එය මෙම ලිපිය නිර්දේශ කරන ශිෂ්ටත්වය ආදර්ශනය කරන නිසා ය: මූලාශ්‍රයක් කියවිය නොහැකි විට, එය උද්ධෘත කළ නොහැක. මෙම සමීක්ෂණය සඳහා, නූතන විද්‍යාව පිළිබඳ ෂින්ගොන්ගේ ස්ථාවරය ස්ථාපිත වී නැත. එය සාක්ෂි හිඟයකි — සම්බන්ධීභාවයේ හෝ විරුද්ධත්වයේ සාධකයක් නොවේ.
නිගමනය: අසමාන භූමි දර්ශනයක් සහ පාඨකයාගේ ප්‍රශ්න හතරක්
මෙම ප්‍රධාන සම්ප්‍රදායන් පුරා — සෑම පාසලක්ම නොව, එම වෙනස වැදගත් ය — රටාවක් මතුවේ. විද්‍යාව සමඟ ලේඛනගත වූ සම්බන්ධීභාවය සැබෑ නමුත් ප්‍රාදේශීකරණය වූ එකකි: තායිලන්ත විශ්වවිද්‍යාල පාඨමාලාවක්, දිනය යෙදූ නියැදි අදියරක් සහිත භික්ෂූ විද්‍යා මුලපිරීමක්, නම් කළ සිම්පෝසියම් එකක්, සිහිකල්පනා මධ්‍යස්ථානයක්. මෙම සීමිත නියැදිය විද්‍යාව පිළිබඳ පුළුල් ධාර්මික ස්ථාවරයන් ස්වල්පයක් පමණක් ස්ථාපිත කරයි. එක් පැහැදිලි දෘෂ්ටියක් පුද්ගලිකව කතා කරන බලපෑම් සහගත නායකයෙකු විසින් ප්‍රකාශ කෙරේ. වෙනත් පාසල් කිහිපයක් සඳහා සමාලෝචනය කරන ලද නිශ්චිත නිල පිටු මෙම මාතෘකාව පිළිබඳ ස්ථාවරයක් ප්‍රකාශ නොකරයි. බුදුදහම ඒකසමානව විද්‍යා-හිතවාදී යන ජනප්‍රිය රූපය මෙම අසමාන භූමි දර්ශනය සූත්‍රයක් බවට සම්පීඩනය කරයි — එම සම්පීඩනය වැරදි තොරතුරු ඇරඹෙන ස්ථානයයි.
ප්‍රායෝගික ප්‍රශ්න හතරක් ඕනෑම පාඨකයෙකුට මුහුණ දෙන ඊළඟ තර්කය ඇගයීමට උපකාරී වේ. කවුරු කා වෙනුවෙන් කතා කරනවාද — නායකයෙක්ද, වැඩසටහනක්ද, නැත්නම් සම්පූර්ණ පරම්පරාවක්ද? නිශ්චිතවම මැනුවේ කුමක්ද — ආතතිය අඩු කිරීමද, නැත්නම් අධිභෞතික දෙයක්ද? තර්කය නිරීක්ෂණය කළ හැකි පුහුණුවක් ගැනද, නැත්නම් අධිභෞතික ධර්මයක් ගැනද? නිශ්චිත පුහුණුවක් පිළිබඳ පර්යේෂණය තනිවම සම්ප්‍රදායක අධිභෞතික තර්ක ස්ථාපිත නොකරයි. තවද, එම තර්කය පදනම් වී ඇත්තේ නැවත කළ හැකි පර්යේෂණ ක්‍රමවේදයක්, වැඩසටහන් විස්තරයක්, කථාංගයක්, නැත්නම් උද්ධෘතයක් මතද? අධික ලෙස කීමකින් තොරවම බුදුදහමේ විද්‍යාව සමඟ ඇති සැබෑ හමුවීම් ප්‍රමාණවත් තරම් සිත්ගන්නාසුලු ය. ලේඛනගත මුලපිරීම් ඒවායේ සැබෑ ආයතනික පරිමාණයෙන් විස්තර කළ යුතුය; සමාලෝචනය කරන ලද මූලාශ්‍රවල හිඟයන් වැඩිදුර පර්යේෂණ සඳහා විවෘතව තබා තිබිය යුතු ය.
මූලාශ්‍ර
- Aṅguttara Nikāya 3.65 — Kālāma Sutta, translation by Thanissaro Bhikkhu
- Bhikkhu Bodhi — A Look at the Kālāma Sutta
- International Buddhist Studies College — MA Buddhist Studies curriculum
- International Buddhist Studies College — PhD Buddhist Studies curriculum
- Emory-Tibet Science Initiative — Overview
- The Dalai Lama — Science at the Crossroads
- Upaya Zen Center — Varela Symposium (formerly Zen Brain)
- Plum Village — Thich Nhat Hanh Center for Mindfulness in Public Health at Harvard
- Hongwanji-ha — Official teaching materials
- Jōdo-shū — Life of Hōnen
- Soka Gakkai — Three Proofs
- Tendai-shū — Teachings