1. अनुवर्तनीयः संवादः
Mind & Life अभिलेखे २३–२९ अक्टोबर १९८७ धर्मशालायां चतुर्दशदलाइलाम्नः Francisco Varela तथा Adam Engle इत्येतयोश्च सम्मिलनं लिखितम्। बौद्धविचारस्य संज्ञानविज्ञानस्य च संवादः विषय आसीत्। अयं सम्यगभिलिखितः प्रसङ्गः, न बौद्धधर्मवैज्ञानिकसंस्कृत्योः सर्वसङ्गमानाम् आरम्भः। [1]
नवसंस्थानाय अस्य महत्त्वं दीर्घपरिचयस्य अनुशासने अस्ति। स्वशब्दार्थान्, मतपरिवर्तनस्य कारणं किं स्यात् इति च वक्तुं सहभागिभ्यः कालो देयः। सफलसङ्गमे मतभेदः शिष्यते, किन्तु बोध्यो भवति। अस्य इतिहासस्य अध्ययनम् अनुवादं सहभागिताम् अनुत्तरितप्रश्नांश्च परीक्षते; प्रतिष्ठितनामानि स्वविश्वसनीयतायाः प्रमाणत्वेन न याचते।
2. भिन्नप्रयोजनानि संवादं सार्थकं कुर्वन्ति
वैज्ञानिकव्याख्या प्रस्तावकादन्यैरपि परीक्ष्या भवेत्। बौद्धमार्गो दुःखम् आचारं प्रज्ञां विमुक्तिं च अधिकुर्यात्। विषयाः सङ्गच्छेरन्, न तु तेन समाना भवन्ति। अवधानकार्ये श्रेष्ठप्रदर्शनं बोधेः लक्षणं न भवति; स्फुटोऽनुभवः मस्तिष्कसिद्धान्तं न साधयति।
न्यूनातिन्यूनं चत्वारः कथनप्रकाराः विवेक्तव्याः—अनुभवविवरणम्, पाठव्याख्या, आनुभविकी परिकल्पना, नैतिकनिर्णयश्च। प्रत्येकः भिन्नप्रश्नम् अपेक्षते। किम् अभवत्? स्रोतः किं वदति? किं निरीक्षणं परिकल्पनां बाधेत? काः उत्तरदायिताः महत्त्वपूर्णाः? प्रश्नपृथक्करणं वक्तुः अनुभवम् अनुक्ततर्कस्य साधनत्वात् रक्षति। मतभेदाय कार्यक्षमं रूपमपि ददाति।
- 01परम्परा→
- 02प्रश्नः→
- 03पद्धतिः→
- 04संवादः
Matreya सम्पादकीयरेखाचित्रम्—पद्धतेः निदर्शनम्, न प्रयोगफलम्।
3. बौद्धधर्मस्य प्रतिनिधिः कः?
एक आमन्त्रितो गुरुः सर्वबौद्धपरम्पराणां प्रतिनिधिर्न भवति। समान आङ्ग्लनाम्नि अपि शब्दार्थाः, ग्रन्थप्रामाण्यम्, शिक्षास्थानं, साधनोपदेशाश्च भिद्येरन्। परियोजनया कः सम्प्रदायः किं स्रोतः कः सन्दर्भश्च अध्ययनविषयः इति, सामान्यीकरणं कियत्पर्यन्तम् इति च वक्तव्यम्।
उपयोगिसन्दर्भाभिलेखे मूलभाषा, अनुवादकः, प्रशिक्षणपरिसरः, प्रकाशनानुज्ञा, सहभागिनः स्वविशेषज्ञताविवरणं च स्यात्। वैज्ञानिकपक्षेऽपि तादृशी विशिष्टता अपेक्ष्यते—तन्त्रिकावैज्ञानिकः स्वयमेव भौतिकविज्ञानस्य प्रतिनिधिर्नास्ति, न च सूत्रलेखकः चित्तदर्शनस्य। अन्ताराष्ट्रीयसहयोगः परिचयपत्रे ध्वजैः अल्पं, जनाः अनुवादं संशोधयितुं, दण्डभयं विना भिन्नमतं वक्तुं, योग्यं श्रेयं लब्धुं च शक्नुवन्ति वा इत्यनेन अधिकं मीयते। प्रत्येकयोगदानस्य प्रयोजने स्पष्टे लघुसहयोगैः Matreya आरब्धुं शक्नोति।
4. शिक्षा सहयोगस्य रूपम्
Emory-Tibet Science Initiative तिब्बतीयभिक्षूणां विज्ञानशिक्षां ज्ञानपरम्परयोः सेतुमिति वर्णयति। संस्थाविवरणे २००६ तः आरम्भः, Emory University तथा Library of Tibetan Works and Archives इत्येतयोः निर्देशश्च अस्ति। एतन्निदर्शनं ताभ्यां संस्थाभ्याम् एव सम्बद्धम्; Matreya मध्ये तयोः सहभागितां न सूचयति। [2]
प्रयोगसाध्यतायाः पूर्वमपि शैक्षिकपरियोजनाः मूल्यवत् कार्यं जनयेयुः। भौतिकवैज्ञानिकः अनुवादकश्च “निरीक्षणम्” इति विषये टिप्पण्यः कुर्याताम्; साधकः मनोवैज्ञानिकश्च अवधानं स्वावधानानुमानात् विभजेताम्। सदध्यापनं विफलान् समार्थकशब्दान् उपयोगिसादृश्यैः सह अभिलिखति। तादृशसाधनं पठितुं समालोचयितुं संशोधयितुं च शक्यते। स्वयंसेवकोपक्रमाय अयं व्यवहार्य आरम्भः सार्वजनिकविश्वासस्य आधारश्च।
5. अनुवादः पद्धतेरन्तर्भवति
sati, smṛti, mindfulness तथा “awareness” इत्येतान् एकस्यां पङ्क्तौ स्थापनं संवादं सुलभं करोति, न तु समानार्थतां साधयति। प्रयोगशाला उद्दीपनविवरणेन चेतनां लक्षयेत्; दार्शनिकविमर्शस्तु अनुभवसन्ततिम् अधिकुर्यात्। अर्थविवरणे कृते दृश्यसम्मतिरपि नश्येत्।
अतः प्रस्तावितः Matreya शब्दकोशः भेदान् अभिलिखेत्—मूलपाठान्, अनुवादविकल्पान्, उदाहरणानि, तुलनासीमाश्च। विवादितपदं प्रति बहवः सनामटिप्पण्यः सह तिष्ठेयुः। भाषाप्रतिरूपाणि असङ्गतिं लक्षयितुं साहाय्यं कुर्युः; योग्यजनास्तु व्याख्यायाः उत्तरदायिनः स्युः। सुशब्दकोशः वास्तविकमतभेदं प्रकाशयति। एषा प्रगतिः—अलक्षितार्थपरिवर्तनेन जातसम्मतेः स्पष्टप्रश्नः अधिकम् उपकरोति।
6. प्रेरणातः शोधपद्धतिं प्रति
“ध्यानं जनान् उत्तमान् करोति किम्?” इति प्रश्नः एकप्रयोगाय अतिव्यापकः। व्यवहार्यप्रश्नः प्रशिक्षणकार्यक्रमं सहभागिनः तुलनां फलमपि च निर्दिशति। Davidson तथा Kaszniak इत्यनयोः पद्धतिपत्रं ध्यानशोधस्य महत्त्वभेदान् विवृणोति; प्रश्नमार्गदर्शकं तत्, न प्रत्येकाध्ययनस्य विकल्पः। [3]
मानविकी-कृत्रिमबुद्धिपरियोजनाभ्यः अपि स्पष्टप्रक्रियाः आवश्यकाः। किं पाठान्तरं गण्यते इत्यनुवादकाः वदेयुः। कृत्रिमबुद्ध्युत्तरस्य मूल्याङ्कने वाग्वैदग्ध्यं यथार्थस्रोतोविनिर्देशात् भिद्येत। फलदर्शनात् पूर्वं दलं प्रतिकूलफलं कथं स्यात् इति वर्णयेत्—प्रभावाभावः, विशेषज्ञमतभेदः, प्रश्नोत्तराय अपर्याप्तपाठसञ्चयो वा। यत्र केवलम् अभिनन्दनीयाः निष्कर्षाः अनुमन्यन्ते, तत् कार्यमद्यापि अन्वेषणं न जातम्।
7. लोकहिताय व्यवहारव्यवस्था आवश्यकी
२००५ Society for Neuroscience भाषणे दलाइलामा वैज्ञानिकप्रगतिं नैतिकोत्तरदायित्वप्रश्नैः योजितवान्। एकबौद्धनेतुः मूलवचनमिदम्, न सर्वसम्प्रदायप्रतिनिधिघोषणा। [4]
लघुसंस्थानाय नैतिकाकाङ्क्षा कार्यनिर्णयेषु परिणमते। स्ववचनानि कुत्र प्रकाश्येरन्, अभिलेखनम् ऐच्छिकं वा, अनुवादाय कथं श्रेयो दीयेत इति जनाः जानीयुः। मुक्तपद्धतयः परिचेयवैयक्तिकसाक्ष्यप्रकाशनं नापेक्षन्ते। स्वयंसेवकार्यस्य परिमाणं वहनीयं भवेत्। सामग्रीदातृसमुदायः सन्दर्भमनुज्ञाश्च व्याख्यातुं शक्नुयात्। तथैव ऐतिहासिकसंस्थानानि ग्रन्थसूचौ युज्यन्ते; वास्तविकसम्बन्धे एव सहयोगिसूचौ। एताभिर्व्यवस्थाभिः दुःखशमनलक्ष्यं साधारणव्यवहारे मूल्याङ्कयितुं शक्यते।
8. परीक्षणयोग्येन लघुप्रश्नेन आरभताम्
Matreya प्रथमपरियोजनासु अनुज्ञासचेतः स्रोतःसञ्चयः, अनुवादतुलना, भाषाप्रतिरूपजनितोद्धरणपरीक्षा वा सम्भवेत्। एताः भाविकार्यप्रस्तावाः। उपयोगिप्रथमप्रकाशनं सामग्रीं मूल्याङ्कननिकषान् योगदानकर्तॄन् सीमाश्च प्रकाशयेत्।
शब्दकोशः पारिभाषिकमतभेदं न्यूनीकरोति किम्? परम्पराविशेषज्ञाय स्पष्टाः के कृत्रिमबुद्धिदोषाः सामान्यपरीक्षायाम् अदृश्याः? स्वतन्त्रपाठकः विश्लेषणं पुनर्निर्मातुं शक्नोति किम्? श्रेयःप्रदानं मतभेदव्यवहारश्च न्याय्यौ इति योगदानकर्तारः मन्यन्ते किम्? एतेभ्यः पद्धतयः सहयोगिनश्च आवश्यकाः, न सर्वज्ञानैक्यघोषणा। एकसंयुक्तसमस्यायां सावधानावधानं धारयित्वा संस्थानम् आरभेत। पारदर्शिनोऽभिलेखाः तेषां संशोधनस्वातन्त्र्यं च अग्रिमसहयोगस्य आधारं कुर्वन्ति।
मुख्यबिन्दवः
- ऐतिहासिकनिदर्शनानि Matreya सहयोगसम्बन्धान् न साधयन्ति।
- अनुभव-पाठ-प्रयोग-नीतिविषयकप्रतिज्ञाः भिन्नमूल्याङ्कनानि अपेक्षन्ते।
- परीक्ष्यपद्धतियुक्ता लघुपरियोजना अन्ताराष्ट्रीयसहयोगस्य आधारं रचयेत्।
स्रोतांसि अधिकपठनं च
सम्बन्धाः मूलप्रकाशनानि, ग्रन्थान् अथवा संस्थानानाम् आधिकारिकपृष्ठानि प्रति नयन्ति। प्रवेशस्य पुनरुपयोगस्य च शर्ताः भिन्नाः स्युः।
- Dialogues between Buddhism and the Cognitive Sciences (1987)Mind & Life Institute
१९८७ संवादस्य संस्थाभिलेखः मूलकार्यक्रमश्च।
- The Emory-Tibet Science Initiative — Program OverviewEmory University
उत्पत्तेः शैक्षिकप्रयोजनानां च संस्थाविवरणम्।
- Conceptual and Methodological Issues in Research on Mindfulness and Meditation (2015)Davidson & Kaszniak · American Psychologist
मूलपद्धतियोगदानम्, न सम्पूर्णप्रमाणसङ्ग्रहः।
- Science at the Crossroads (2005)Office of His Holiness the Dalai Lama
वैज्ञानिकसंवादं नैतिकोत्तरदायित्वं च अधिकृत्य मूलभाषणम्।
कृत्रिमबुद्धिसाहाय्येन Matreya द्वारा सज्जीकृतः सम्पादकीयलेखः। बाह्यवैज्ञानिकविद्वत्समीक्षा न कृता। स्वतन्त्रपरीक्षार्थं स्रोतांसि दत्तानि।
सम्पादकीयनीतिः · दोषं निवेदयतु अथवा पूरणं सूचयतु
