1. एकघटनायाः उपलब्धेः द्वे रूपे
कश्चित् पटलं पश्यन् स्वावधानं श्वस्तनसंवादं प्रति गतं लक्षयति। स विचारं कार्ये प्रत्यागमनं च वर्णयितुं शक्नोति। शोधकः बटनस्पर्शं प्रतिक्रियाकालं शारीरसङ्केतं वा लिखति। अभिलेखाः सम्बन्धिघटनाविषयाः स्युः, न परस्परपर्यायाः।
प्रथमपुरुषतृतीयपुरुषदृष्टयः अत्र विवरणस्थानानि वदन्ति, न द्वे द्रव्ये अथवा निश्चितौ विश्वदर्शनौ। आनुभविकप्रश्नः प्रत्येकाभिलेखः अन्यव्याख्यां नियन्तुं शक्नोति वा। विवरणं घटनां लक्षयेत् किन्तु विलम्बेन आगच्छेत्; विलम्बः अनुमन्तव्यो न, परीक्षितव्यः। लघुप्रश्नः दार्शनिकसमस्यां रक्षन् अध्ययने वास्तवतः परीक्ष्यम् अभिजानाति। सहभागिनः किं घटितमिव भातम् इति जानन्ति, न आवश्यकं तद्यन्त्रम्।
2. अन्तिमोत्तरात् भिन्नः कार्यक्रमः
Varela कार्येण तन्त्रिकानुभवमीमांसायाः आरम्भः कृतः। Lutz तथा Thompson इत्यनयोः २००३ पद्धतिलेखः अनुशासितानुभवपरीक्षायाः औपचारिकमानकानां तन्त्रिकाशरीरदत्तांशानां च सम्बन्धान् वर्णयति। विवरणान्तरकार्यपद्धतिप्रस्तावोऽयम्, न सर्वचेतनादार्शनिकप्रश्नानां सिद्धसमाधानम्। [1]
EEG सह साक्षात्कारः तयोः सम्बन्धस्य व्याख्या स्वयमेव न भवति। विवरणैः विश्लेषणं कथं प्रभावितं, किं शिष्टम् अनिर्णीतं च इति दर्शनीयम्। विपरीतदिशापि महत्त्ववती—शारीरनिरीक्षणम् अन्यप्रश्नं सूचयेत्, न सहभागिने त्वया किमनुभवितव्यमासीत् इति वदेत्। उभावपि अभिलेखौ दलाय अप्रत्याशितं दर्शयितुं शक्नुयाताम्। अन्यथा अनुभवः पूर्वचितव्याख्यायाः अलङ्कारमात्रम्।
- 01अनुभवविवरणम्→
- 02कार्यम्→
- 03मस्तिष्कदत्तांशाः→
- 04तुलना
Matreya सम्पादकीयरेखाचित्रम्—पद्धतेः निदर्शनम्, न प्रयोगफलम्।
3. निश्चितम् उदाहरणम्
Lutz तथा सहकर्मिणां २००२ दृश्यकार्याध्ययने सहभागिनः प्रवर्तमानस्वावस्थालक्षणानि अवदन्, शोधकास्तु मस्तिष्कविद्युत्क्रियां लिखन्ति स्म। विवरणानुसारं प्रयत्नवर्गीकरणं सङ्केतगतिं परीक्षितुं सहायकम् अभवत्। प्रथमपुरुषसूचनायाः विशिष्टोपयोगोऽयम्, न अन्तर्निरीक्षणस्य अभ्रान्तता अथवा चेतनास्वरूपसमाधानम्। [2]
अन्यथा माध्येन लुप्यमानं वैविध्यं भिन्नावस्थाप्रश्नः भवेत्। किन्तु सर्वसङ्केतदर्शनानन्तरं कल्पितवर्गाः सुविधाकथायाः अनुकूलाः स्युः। अतः अन्वेषणात्मकाविष्कारः स्वतन्त्रनिश्चयश्च विभज्येताम्। Matreya पठनपरियोजना वर्गाः कदा निर्मिताः, केन दत्ताः, अन्यदत्तांशैः परीक्षिताः वा इति तुलयेत्। निष्कर्षमात्रप्रदर्शनं विना तद्गमनमार्गः प्रकाश्यते।
4. सावधानविवरणम् अभ्रान्तता नास्ति
साधारणवचनानि अनुभवेन व्याख्यां मिश्रयन्ति। तनावम्, अन्तर्वचनं, विरामेच्छां च लक्षयन् जनः “मम अहङ्कारः प्रतिरोधं कृतवान्” इति वदेत्। धार्मिकव्याख्या महत्त्ववती एव स्यात्, तया व्याख्यातविवरणात् पृथक् लिखितापि।
प्रशिक्षणं सूक्ष्मविवरणाय उपकुर्यात्, न सर्वस्मृतिनिश्चयाय। सहभागिनः स्वसम्प्रदायशब्दान् जानन्ति, अपेक्षाः पूरयितुम् इच्छेयुः। शोधकाः अपि प्रियसिद्धान्तसमर्थनं श्रोतुं प्रवणाः। मूलवचनानि अनिश्चयः प्रतिस्पर्धिव्याख्याश्च दृश्याः स्युः। क्रमपरिस्थितिप्रश्नाः असाधारणावस्थाप्राप्तिं विना उपकुर्युः। बहुवर्षध्यानं तन्त्रिकायन्त्रेषु साक्षात्प्रवेशं अथवा सर्वविश्वलक्षणेषु विशेषयथार्थतां स्वयमेव न ददाति।
5. साक्षात्कारकर्ता पद्धतेरन्तर्भवति
Olivares तथा सहकर्मिणां २०१५ पद्धतिलेखः तन्त्रिकानुभवमीमांसायां द्वितीयपुरुषपद्धतीः चिन्तयति—प्रशिक्षितः संवादिन् अनुभवस्पष्टीकरणे साहाय्यं करोति। प्रस्तावः स्वनाम्ना कृतसर्वसाक्षात्काराणां विश्वसनीयतां न साधयति। [3]
प्रश्नाः परिस्थितिं परिवर्तयन्ति। केचित् अप्रत्याशितोत्तरं अनुमन्यन्ते; अन्ये अपेक्षितभावम् उपदिशन्ति। अतः अभिलेखनं वक्तृक्रमः सङ्केतवर्गीकरणं च महत्त्ववन्ति। परिचितशब्दः सामान्येन अथवा परम्पराविशिष्टेन वचनेन अनूद्यते चेत् अन्यस्तरो जायते। भाव्यन्ताराष्ट्रीयपरियोजना प्रश्नकर्तारम् अनुवादकम् विश्लेषकं च पृथक् स्थापयेत्, विवादितपाठान् न मार्जयेत्। विकृतिः न निरस्यते, किन्तु तस्याः भागो विमर्श्यते। सहभागिस्वरः दलस्य व्याख्या च पाठकैः परिचेयौ स्याताम्।
6. बौद्धसन्दर्भं प्रकाशयेत्
पालीसूत्रं SN 22.59 रूपं वेदनां संज्ञां संस्कारान् विज्ञानं च स्थिरात्मत्वग्रहणस्य सन्दर्भे परीक्षते। वर्णनात्मकमनोविज्ञानादतिक्रान्तप्रयोजनाय अनुभवविश्लेषणं दर्शयति। एकसूत्रं सर्वसम्प्रदायाणाम् एकं मतं न साधयति। [4]
वैज्ञानिकपरियोजना शब्दान्, अभ्यासं, दार्शनिकतर्कं वा उपादत्ते इति वदेत्। परिवर्तितकर्तृत्वानुभवाध्ययनम् अनात्मविषयकसर्वसिद्धान्तान् न साधयति। विपरीतं तन्त्रिकासहसम्बन्धः मार्गे उपदेशस्थानव्याख्यां न प्रतिस्थापयति। साधकः अनुभवम् आसक्त्याचारपरिवर्तनाय मूल्ययेत्, न तस्य विचित्रतायै। सन्दर्भाभिलेखनं प्रयोगनाम्नः जीवनप्रयोजनस्य च भेदं मानयति।
7. व्याख्यासीमाः निर्दिशेत्
अनुभवशरीरयोः सम्बन्धे कारणता, गुणस्वभावः, विवरणस्तराश्च प्रश्नाः शिष्यन्ते। उपयोग्यध्ययनं सर्वान् न निर्णेतव्यम्। एकस्योत्तरम् अन्येषां समाधानमिति न विज्ञापयेत्।
अनुभवस्य मापनासिद्धिः अभौतिककारणं न साधयति। तन्त्रिकासहसम्बन्धप्राप्तिः वैयक्तिकार्थं नैतिकोत्तरदायित्वं वा मायां न करोति। ताभ्यः प्रतिज्ञाभ्यः अधिकतर्कः आवश्यकः। निरीक्षणं दार्शनिकव्याख्यां धार्मिकप्रतिबद्धतां च विभजन् सार्वजनिकविमर्शः सुधरति। Matreya स्वसामग्रीषु एतान् प्रकारान् निर्दिशेत्, येन पाठकः फलं स्वीकृत्य मानकं प्रश्नयेत् अथवा आधिभौतिकनिष्कर्षं न स्वीकरोतु। सम्मतिः विशिष्टा, न अनिवार्या, चेत् संवादः दीर्घजीवी भवति।
8. सहयोगकार्यस्य प्रश्नाः
वहनीया प्रथमपरियोजना लघ्वनुभवक्षणवर्णनपद्धतीः प्रकाशितकार्येषु तुलयेत्—विक्षेपबोधः, अभिप्रायोत्पत्तिः, शरीरसीमापरिवर्तनानुभवो वा। प्रकाशितकार्यादारम्भः असज्जदलेन संवेदनशीलसाक्ष्यसङ्ग्रहं वर्जयति। अयं प्रस्तावितमार्गः, न प्रयोगविवरणं न वा Matreya प्रयोगशालाप्रतिज्ञा।
अनुवादकाः घटनां समानं वर्णयन्ति किम्? पाठकाः निरीक्षणं व्याख्यातः विभजन्ति किम्? कालक्रमः विश्लेषकमतभेदं न्यूनीकरोति किम्? के अभिलेखाः आवश्यकाः, के केवलं कथां प्रभाविनीं कुर्वन्ति? सहभागिभिः कार्याय योग्यविशेषज्ञता, सम्मतिः, गोपनीयव्यवस्था, स्वतन्त्रमूल्याङ्कनं च आवश्यकानि। लक्ष्यं परिशुद्धिवृद्धिः, न विचित्रकथाः। चेतना अन्तः धैर्यवद्वर्णनम्, बहिः सावधानपरीक्षां च अर्हति।
मुख्यबिन्दवः
- प्रथमपुरुषतृतीयपुरुषविवरणयोः समन्वयः आवश्यकः, न पूर्वकल्पितसमानता।
- अवधाननैपुण्यं स्मृतिम् अनुवादं व्याख्यां वा अभ्रान्तं न करोति।
- तन्त्रिकानुभवमीमांसा शोधकार्यक्रमः, न समाप्तम् आधिभौतिकसमाधानम्।
स्रोतांसि अधिकपठनं च
सम्बन्धाः मूलप्रकाशनानि, ग्रन्थान् अथवा संस्थानानाम् आधिकारिकपृष्ठानि प्रति नयन्ति। प्रवेशस्य पुनरुपयोगस्य च शर्ताः भिन्नाः स्युः।
- Neurophenomenology: Integrating Subjective Experience and Brain Dynamics in the Neuroscience of Consciousness (2003)Antoine Lutz & Evan Thompson · Journal of Consciousness Studies
कर्तृसंरक्षितं पद्धतिपत्रम्।
- Guiding the study of brain dynamics by using first-person data (2002)Lutz, Lachaux, Martinerie & Varela · PNAS
अनुभवविवरणैः EEG सह संयुक्तं मूलदृश्यकार्याध्ययनम्।
- Neurophenomenology revisited: second-person methods for the study of human consciousness (2015)Olivares et al. · Frontiers in Psychology
साक्षात्काराणां द्वितीयपुरुषपद्धतीनां च पद्धतिविमर्शः।
- Pañcavaggi / Anatta-lakkhana Sutta (SN 22.59), translated by Thanissaro BhikkhuAccess to Insight · Barre Center for Buddhist Studies
मूलपालीसूत्रम्, न सर्वबौद्धसम्प्रदायसारः।
कृत्रिमबुद्धिसाहाय्येन Matreya द्वारा सज्जीकृतः सम्पादकीयलेखः। बाह्यवैज्ञानिकविद्वत्समीक्षा न कृता। स्वतन्त्रपरीक्षार्थं स्रोतांसि दत्तानि।
सम्पादकीयनीतिः · दोषं निवेदयतु अथवा पूरणं सूचयतु
